Ağciyər xərçəngi riski və skrininq: kimlər müayinə olunmalıdır?
Ağciyər xərçəngi dünyada xərçəngə bağlı ölümün əsas səbəblərindən biridir. Xəstəlik erkən mərhələdə aşkar edildikdə müalicə imkanları və uğur şansı əhəmiyyətli dərəcədə artır. Buna görə risk qrupunda olan şəxslərin vaxtında qiymətləndirilməsi və uyğun hallarda skrininqdən keçməsi vacibdir.
Kimlərdə ağciyər xərçəngi riski daha yüksəkdir?
Ağciyər xərçəngi üçün əsas risk faktorlarına aşağıdakılar daxildir:
- Siqaret çəkmək — ən mühüm risk faktorudur.
- Uzun müddət passiv siqaret tüstüsünə məruz qalmaq.
- Radon, asbest, arsen, xrom və digər peşəvi zərərli maddələrə məruz qalmaq.
- Ailədə ağciyər xərçəngi tarixçəsinin olması.
- XOAX və ağciyər fibrozu kimi bəzi xroniki ağciyər xəstəlikləri.
- Keçmişdə döş qəfəsi nahiyəsinə şüa müalicəsi almaq.
- Yaşın artması.
Ağciyər xərçəngi skrininqi nədir?
Skrininq heç bir şikayəti olmayan, lakin ağciyər xərçəngi baxımından yüksək risk daşıyan şəxslərdə xəstəliyi erkən mərhələdə aşkar etməyə yönəlmiş müayinədir.
Ağciyər xərçəngi skrininqində əsas istifadə olunan üsul aşağı dozalı kompüter tomoqrafiyasıdır. Bu müayinə adi döş qəfəsi rentgenindən daha həssasdır və erkən mərhələdə kiçik ağciyər düyünlərinin aşkar edilməsinə imkan verir.
Kimlərə skrininq tövsiyə olunur?
Ümumi qəbul edilən meyarlara əsasən aşağıdakı şəxslərdə illik aşağı dozalı KT skrininqi nəzərdən keçirilə bilər:
- 50–80 yaş arasında olanlar,
- ən az 20 paket-il siqaret tarixçəsi olanlar,
- hazırda siqaret çəkənlər və ya son 15 il ərzində siqareti tərgitmiş şəxslər.
Paket-il necə hesablanır?
Gündə çəkilən siqaret paketlərinin sayı × siqaret çəkilən il sayı.
Məsələn:
- gündə 1 paket × 20 il = 20 paket-il
- gündə 2 paket × 10 il = 20 paket-il
Skrininq hər kəs üçün lazımdırmı?
Xeyr. Aşağı dozalı KT hər bir insana rutin olaraq tövsiyə edilmir. Skrininqin faydası əsasən yüksək riskli qruplarda göstərilib.
Bundan əlavə, KT-də bəzən xərçəng olmayan kiçik düyünlər aşkarlana bilər və bu, əlavə müayinələrə ehtiyac yarada bilər. Buna görə skrininq qərarı pasiyentin yaşı, siqaret tarixçəsi, ümumi sağlamlıq vəziyyəti və fərdi riskləri nəzərə alınaraq həkimlə birlikdə verilməlidir.
Ağciyər xərçəngi riskini azaltmaq üçün nə etmək olar?
Ən vacib addım siqareti tərgitməkdir. Siqareti buraxmaq neçə il çəkmiş olmağınızdan asılı olmayaraq gələcək riski azaltmağa kömək edir.
Bundan əlavə:
- passiv siqaret tüstüsündən uzaq durun;
- iş yerində asbest və digər zərərli maddələrlə təmas varsa qoruyucu tədbirlərə əməl edin;
- yüksək risk qrupundasınızsa, pulmonoloqla skrininq barədə məsləhətləşin;
- uzun sürən öskürək, qanlı bəlğəm, səbəbsiz çəki itkisi və davamlı nəfəs darlığı kimi əlamətlər varsa skrininqi gözləmədən həkimə müraciət edin.
Erkən diaqnoz niyə vacibdir?
Ağciyər xərçəngi erkən mərhələdə çox zaman ciddi simptom verməyə bilər. Yüksək riskli insanlarda düzgün seçilmiş skrininq xəstəliyin daha erkən mərhələdə aşkarlanmasına və müalicə imkanlarının artmasına kömək edə bilər.
Dr. Nigar Əliyeva — Pulmonoloq
Ağciyər və tənəffüs sistemi xəstəliklərinin diaqnostika və müalicəsi